Wizerunek lipy w twórczości współczesnej

Odkrycie tradycji czarnoleskiej jako źródła inspiracji twórczych, jakie dokonało się za sprawą pierwszej generacji poetów międzywojnia, odbywało się głównie na płaszczyźnie reinterpretacji wątków i motywów poezji Kochanowskiego. Najczęściej tematami utworów była Urszulka, lipa, dom w Czarnolesie.

Sam Jan Kochanowski w jednym wierszyku spośród „Fraszek” przyrównał siebie do „bogatego kupca”, który w „sklepie wielkim” rozkłada „swe towary” odbiorcom. Bogactwo i różnorodność owych „towarów” jest zaiste nieprzebrana, skoro przez kilka stuleci do sklepu tego przybywają wciąż nowi nabywcy. I dziś „sklep” ów nie świeci pustkami. Odwiedzali i odwiedzają ów „sklep” twórcy reprezentujący różne postawy ideowe i różne poetyki: Jerzy Liebert, Leopold Staff, Julian Tuwim, Konstanty Ildefons Gałczyński.

Sięganie po Kochanowskiego jest dla poetów współczesnych sprawą wyboru określonej tradycji: filozoficznej i artystycznej, humanistycznej. Przesłanki tego wyboru opierają się na utrwalonym przez wieki obrazie szczęśliwego poety – ziemianina, żyjącego w wolnej i spokojnej ojczyźnie.

Dla poetów dwudziestolecia międzywojennego dzieło Kochanowskiego było ważnym znakiem kulturowym. Zawierało uniwersalny program (czy wzorzec) literacki tym cenniejszy, że opatrzony znakomitymi atestami potomnych i urosły do rangi symbolu.

W kręgu czarnoleskiej topografii i czarnoleskich, rozsławionych przez poetę tematów i rekwizytów, skupiała się na ogół uwaga potomnych, sięgających po temat „Jan Kochanowski”.

Uznając za niekwestionowane i zasłużone miejsce Kochanowskiego na skale Kaliopy, w swoich zainteresowaniach spuścizną autora „Fraszek” nie wychodzili pisarze poza literacki hołd dla mistrzostwa artystycznego, pochwałę uroków „wsi spokojnej, wsi wesołej”.

Nieodłącznym elementem krajobrazu polskiej wsi były lipy. Ta podstawowa – wydaje się – symboliczna funkcja lipy, wyznacznika swojskiego pejzażu wiejskiego, wyjątkowo często ujawnia się w poezji młodopolskiej. Obraz wsi nawet nie odgrywający dominującej roli w całości utworu, niezmiennie zawierał ten folklorystyczny motyw. W licznych tekstach liryki krajobrazowej wieś stawała się idyllicznym, idealizowanym we wspomnieniach zakątkiem ciszy i spokoju.

W poezji młodopolskiej funkcjonował jeszcze jeden symboliczny stereotyp polskości integralnie związany z motywem lipy – obraz szlacheckiego dworku, jako ostoi osobistego szczęścia, narodowej tożsamości i polskiej tradycji[1]. Oto przykład wiersza „Pójdę” Zdzisława Dębickiego:

„Pójdę, gdzie lipy teraz kwitną złote,

Tuląc zielenią białe dworu ściany

Gdzie miesiąc moją osrebrzy tęsknotę,

A cisza zagoi niezgojone rany (…)”[2].

Lipy i dworek rysują się również wyraźnie w pamięci Leopolda Staffa w pełnym nostalgii i wzruszenia wierszu, zatytułowanym po prostu „Wspomnienie”:

 „(…)Sadyba wiejska czarem starości owiana

Jak książka przez nikogo od lat nie czytana

Pod lipą stół kamienny i ławy z kamienia,

Które mchy obrastają jak moje wspomnienia.

(…) Dwór jak święto – w pogodę, przytulny w dnie słotne

Jak dalekie to wszystko i już niepowrotne.”[3]

Ten poetycki obraz charakteryzujący się skrótem myślowym i sugestią, skojarzenie odnosi go do renesansowej tradycji czarnoleskiej, do lipy Jana Kochanowskiego i jego pochwały życia pełnego trudu i harmonii.

Ujawniły się w poezji młodopolskiej bezpośrednie aluzje poetyckie do mitu Czarnoleskiego, liryki Jana Kochanowskiego i słynnej fraszki o lipie czarnoleskiej.

W wierszu pt. „Lipy” podkreślił Staff to, co w twórczości Kochanowskiego było mu szczególnie bliskie: „pogodną sztukę”, pochwałę życia i piękno przyrody:

„Odkąd dla muz i własnej poważnej igraszki,

w chłodnym cieniu ochronnej lipy czarnoleskiej,

Wyśpiewałeś na lutni swej pieśni i fraszki,

Pogodną sztuką z rymem wiążąc rym królewski

Od czterech wdzięcznych wieków i dla wiecznej chwały

Złotej jak miód natchniony w twym pisanym dzbanie

Wszystkie kwitnące słodko lipy w Polsce całej,

Pachną imieniem twoim Kochanowski Janie.”[4]

Staff położył akcent i na pieśni i na fraszki Jana z Czarnolasu, nazywając jego pracę poetyką „poważną igraszką”.

Lipa czarnoleska, lutnia, rzecz czarnoleska, bywały i bywają w dalszym ciągu używane jako symbol doskonałej poezji, mądrej i uniwersalnej.

Rzecz prosta, sprawa nie dotyczy jednego tylko, choćby tak słynnego jak lipa czarnoleska, drzewa. Kochanowski na długie lata narzucił swoją poezją naszej literaturze pewien sposób widzenia, odczuwania natury i życia wiejskiego, upływającego w bliskiej z nią łączności. Stworzył, lub może tylko wyraził i utrwalił w ten sposób, jeden z mitów renesansowej poezji ziemiańskiej.[5]

Mając w pamięci tę wielką tradycję „czarnoleskiej rzeczy, lipy czarnoleskiej i złotostrunej lutni” w poezji polskiej, można lepiej zrozumieć wiersz Jerzego Lieberta „Na lipę czarnoleską” jako tekst w tej tradycji osadzony i z niej wynikający, co przecież jednoznacznie wskazuje na ideały poetyckie i estetyczne samego poety:

„Wonna lipa czarnoleska

Gęsto niebem przetykana

Pyszna w gwarze i królewska

Oto lutnia mistrza Jana

Lira, której miodu siła

Na trzy wieki Polskę spiła.”[6]

Lipa czarnoleska, lutnia mistrza Jana, lira, której „miodu siła na trzy wieki Polskę spiła” są symbolami poezji doskonałej, poezji ludzkiej, w której dokonało się niejako zespolenie spraw ludzkich z boskimi, ziemskich z niebieskimi, życia z pieśnią.Najogólniej można by stwierdzić, że poeta pragnie poezji polskiej wzbogaconej wielowiekowym doświadczeniem polskiego ducha.

„Dzisiaj przed zgiełkiem i gwarem

Pozwól skryć się, o lutnisto,

Pod owej pieśni konarem,

Jak pod lipą rozłożystą.”[7]

Czytelna aluzja do sytuacji biograficznej samego Kochanowskiego, który schronił się w Czarnolesie, uciekłszy od zgiełku dworskiego.

„Lira

Z drzewa prostego ciosana

Jak drzewo ssała u szczytu

Z bożego pełnego dzbana

Wyniosą mądrość błękitu.

By między życiem a śpiewem

Nie rozdzielać ziemi z niebem.”[8]

Ta poezja czarnoleska, inspirowana przez proste środki, stała się symbolem poezji doskonałej, o czym świadczą epitety używane na określenie lipy – lutni mistrza Jana: „wonna”, „pyszna”, „królewska”.

Charakterystyczny jest tutaj ten odwrócony porządek rzeczy: lipa „drzewo proste”, nie ssie soków z ziemi przez korzenie, ale u szczytu „z bożego pełnego dzbana wyniosłą mądrość błękitu.”[9]

Niebo zawsze symbolizuje doskonałość, radość, spokój i wreszcie cel. Poezja karmiona „wyniosłą mądrością błękitu” stanowi wzorzec idealny, do którego można tylko się zbliżyć. To teren wyobraźni związany z kultem arboralnym.

W wierzeniach ludów, w mitach i legendach dotyczących drzewa kryła się myśl iż „w pępku świata wznosi się najwyższe drzewo (…) i jest pomostem między niebem, ziemią i piekłem. (…) To drzewo jest podobne do słupa podtrzymującego świat, czyli do osi świata.”[10] Według tych mitów drzewo wyraża absolutną rzeczywistość jako norma i stały punkt podtrzymujący kosmos a „nawiązanie łączności z niebem może dokonywać się jedynie wokół tego słupa lub za jego pośrednictwem”[11]. Zaskakuje w wierszu Lieberta przejście od motywu lipy do motywu liry czarnoleskiej, atrybuty drzewa świata przenoszone są na „lirę z drzewa ciosaną”.

[1] I. Sikora, Przyroda i wyobraźnia: o symbolice roślinnej, Warszawa 1992, s. 76

[2] cyt. I. Sikora, op. cit. 79

[3] L. Staff, Wspomnienie [w:] Poezje zebrane, t. II. Warszawa 1967, s. 162

[4] L. Staff, Lipy op. cit., s. 550

[5] W. Walecki, Kochanowski w literaturze i kulturze polskiej doby oświecenia, Wrocław 1979, s. 88

[6] J. Liebert, Poezje wybrane, wyboru dok. i wstępem opatrzył S. Frankiewicz, Warszawa 1973, s. 54

[7] ibidem

[8] ibidem

[9] ibidem

[10] M. Eliade, Traktat o historii religii, przeł. J. Wierusz-Kowalski, Łódź 1993, s. 288-289

[11] ibidem

Reklamy

Informacje o Dydaktyk

prezentuję prace z różnych dziedzin - za darmo
Ten wpis został opublikowany w kategorii pisanie prac magisterskich, licencjackich, zaliczeniowych. Dodaj zakładkę do bezpośredniego odnośnika.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Connecting to %s